17 listopada 2023 roku z polskiego rozporządzenia o pracy przy monitorach ekranowych zniknęła jedyna liczba, która dotyczyła wysokości: siedzisko krzesła regulowane w zakresie od 400 do 500 mm nad podłogą. Wysokości biurka ten przepis nie podawał nigdy. Liczbę podaje norma PN-EN 527-1:2011, i podaje ją jasno: biurko o stałej wysokości ma 740 mm z tolerancją 20 mm w górę i w dół, biurko regulowane do pracy siedzącej musi obejmować co najmniej zakres od 650 do 850 mm, a biurko do pracy na zmianę siedzącej i stojącej od 650 do 1250 mm. Tyle mówi katalog. Właściwą wysokość biurka ustala jednak miarka, przyłożona do człowieka, który przy nim siedzi, i do blatu, który już stoi.
Przepis opisuje rękę, centymetry zostawia miarce
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 1 grudnia 1998 roku, zmienione w 2023 roku, opisuje skutek, jaki ma dać stanowisko. Konstrukcja stołu ma pozwolić ustawić klawiaturę w takiej odległości od przedniej krawędzi, „która umożliwia podparcie dla rąk i przedramion z zachowaniem co najmniej kąta prostego między ramieniem i przedramieniem”. Pod blatem ma być miejsce na nogi, a pracownik ma móc przyjąć wygodną pozycję i zmieniać ją w trakcie pracy. Krzesło ma mieć regulację wysokości siedziska, wysokości oparcia w odcinku lędźwiowym, kąta pochylenia oparcia i regulowane podłokietniki. Podnóżek dostaje się na życzenie.
Nowelizacja wymieniła cały załącznik, a razem ze starym tekstem wypadło z niego kilka wymiarów. Warto zobaczyć obok siebie te, które dotyczą biurka i krzesła.
Co wypadło z załącznika w 2023 roku
siedzisko krzesła regulowane od 400 do 500 mm nad podłogą
odległość oczu od ekranu od 400 do 750 mm
co najmniej 100 mm między klawiaturą a przednią krawędzią stołu
podnóżek o pochyleniu od 0 do 15°, wymagany także wtedy, gdy wysokość krzesła nie pozwala postawić stóp płasko na podłodze
zdanie, że przy nietypowych wymiarach ciała pracownika należy użyć oddzielnej podstawy monitora albo regulowanego stołu
Zostały wymagania, które sprawdza się na człowieku: kąt w łokciu, podparcie przedramion, miejsce na nogi. Obok nich jest ocena warunków pracy, którą pracodawca przeprowadza na podstawie § 5. Obejmuje ona między innymi obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego i robi się ją także „po każdej zmianie organizacji i wyposażenia stanowisk pracy”. Nowe biurka to nowe wyposażenie. Istniejące stanowiska pracodawcy mieli dostosować do nowych wymagań w ciągu sześciu miesięcy od wejścia zmiany w życie, czyli do maja 2024 roku.
Dla prawnika i dla specjalisty BHP dwie rzeczy mają tu znaczenie praktyczne. Przepis nazywa pracownikiem każdego, kto używa monitora co najmniej przez połowę dobowego wymiaru czasu pracy, także praktykanta i stażysty. Taka osoba ma prawo do co najmniej pięciu minut przerwy po każdej godzinie przy monitorze, wliczanych do czasu pracy, chyba że pracodawca przemiennie łączy jej pracę przy monitorze z innymi pracami.
Katalog mówi 74, blat po montażu mówi swoje
Kiedy biurko stoi już złożone, blat zwykle odbiega od wartości z katalogu o 3 do 5 centymetrów. Norma daje biurku stałemu dwa centymetry w każdą stronę, więc pięć centymetrów to 69 albo 79 cm zamiast 74, czyli poza tolerancją. Typowy błąd przy montażu polega na tym, że nikt nie wypoziomował blatu i nie wyregulował stopek. Jeśli w open space stoją w jednym rzędzie biurka pracownicze, taki błąd może się powtórzyć na każdym stanowisku.
Są przetargi publiczne, w których opis przedmiotu zamówienia wymaga certyfikatu zgodności z PN-EN 527-1:2011. Certyfikat opisuje jednak mebel, który wyjechał z fabryki. Nie mówi nic o tym, jak ten mebel stanął na konkretnej podłodze. Dlatego do specyfikacji warto dopisać jedno zdanie: wysokość blatu mierzona po montażu, na wypoziomowanym blacie, wpisana do protokołu odbioru dla każdego stanowiska. Taki protokół może się potem przydać przy ocenie, którą pracodawca i tak musi zrobić po zmianie wyposażenia.
Biurka gabinetowe to osobny przypadek. Tam wysokość zmienia się w zależności od modelu, więc przed zamówieniem trzeba sprawdzić kartę każdego z nich, zamiast zakładać 74 cm z przyzwyczajenia.
Dla kogo liczono tę normę
PN-EN 527-1 sama mówi, na kim została oparta. Jej wymiary odpowiadają użytkownikom biur w Europie od 5. centyla kobiet do 95. centyla mężczyzn, czyli ludziom o wzroście od 1493 do 1913 mm. Według szacunków NCD Risk Factor Collaboration mężczyźni w Polsce urodzeni w 1996 roku mają średnio 177,3 cm, kobiety 164,6 cm. Rocznik 1896 miał odpowiednio 163,7 i 150,5 cm. Polki urosły w ciągu stulecia o 14,0 cm, Polacy o 13,7 cm. Polak urodzony w 1996 roku jest średnio niemal tego samego wzrostu co Włoch z tego samego rocznika (177,8 cm), a górna granica normy leży tylko około 14 cm nad nim. Kto ją przekracza, siedzi przy biurku, którego nikt dla niego nie liczył.
Mieliśmy klienta, który był bardzo wysoki. Zmienił biurko, a w końcu zamówiliśmy dla niego u producenta biurko na wymiar.
Centralny Instytut Ochrony Pracy w poradniku z 2016 roku stawia sprawę podobnie. Wymiary mebli powinny być dopasowane do wymiarów ciała pracownika, a „w idealnej sytuacji dobierane bezpośrednio dla konkretnej osoby”. Zalecenia podane w poradniku obejmują osoby od 10. do 90. centyla: biurko z regulacją wysokości w zakresie około od 65 do 115 cm, pozwalające pracować na siedząco i na stojąco, oraz krzesło z regulacją siedziska zwykle co najmniej od 40 do 50 cm. To ten sam zakres siedziska, który rozporządzenie trzymało do 2023 roku.
Przy biurku o stałej wysokości regulację bierze na siebie krzesło, a na życzenie pracownika także podnóżek. Przepis wymienia regulacje krzesła jedna po drugiej, dlatego krzesła pracownicze warto dobierać razem z biurkiem, w jednej ofercie.
Ankiety mówią o bólu, rejestr liczy 116 przypadków
W badaniu GUS z II kwartału 2020 roku 65,7% pracujących wskazało w miejscu pracy czynniki mające niekorzystny wpływ na zdrowie fizyczne, a najczęściej wskazywanym była męcząca, wymuszona lub bolesna pozycja ciała: tak odpowiedziało 32,4% pracujących. Rejestr chorób zawodowych prowadzony przez Instytut Medycyny Pracy w Łodzi pokazuje zupełnie inną skalę. W 2024 roku stwierdzono w Polsce 2711 chorób zawodowych, z czego przewlekłe choroby układu ruchu to 116 przypadków, czyli 4,3%. Wykaz chorób zawodowych wymienia w tej grupie zapalenia ścięgien, kaletek, barku i nadkłykcia, uszkodzenie łąkotki przy pracy w pozycji klęczącej lub kucznej oraz zmęczeniowe złamanie kości. Kręgosłupa w tej grupie nie ma. Oba zestawienia dotyczą wszystkich branż i żadne nie mówi nic o biurkach. Z samego wykazu wynika jednak prosta rzecz: dla bólu pleców przy biurku w tej grupie nie ma pozycji. Rejestr go nie policzy. Zostaje ocena, którą pracodawca robi na podstawie § 5, i miarka przy biurku.
Biurko regulowane skraca siedzenie, ale dowody są skromne i sięgają najwyżej roku. Przegląd Cochrane z 2018 roku pokazuje, że biurka do pracy na siedząco i na stojąco skracają siedzenie w pracy średnio o 100 minut dziennie w pierwszych trzech miesiącach i o 57 minut między trzecim a dwunastym, przy dowodach niskiej jakości, a po roku dowodów brak. W brytyjskim badaniu SMArT Work, w szpitalu publicznej służby zdrowia, efekt po dwunastu miesiącach wyniósł 83 minuty dziennie, ale obok biurka był program z seminarium, informacją zwrotną i coachingiem. Badanie Wilksa i współpracowników z 2006 roku opisało użytkowników zadowolonych z nowych stołów, którzy z funkcji stania korzystali mniej, niż byłoby trzeba. Europejska Agencja Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy w raporcie z 2019 roku pisze wręcz, że jej dane nie potwierdzają, by samo siedzenie zwiększało ryzyko schorzeń układu mięśniowo-szkieletowego, choć siedzący tryb życia pozostaje czynnikiem ryzyka chorób serca i naczyń, cukrzycy i nowotworów.
Wszystkie te wyniki prowadzą z powrotem do tego samego miejsca. Liczy się to, jak biurko i krzesło pasują do konkretnego człowieka, a przy stanowisku współdzielonym do każdego, kto przy nim usiądzie. Dlatego zaczynamy od ludzi: kto siedzi, jak jest wysoki, ile godzin, czy to jego stanowisko, czy wspólne.
Przepis opisuje, jak ma się ułożyć ręka. Centymetry dopisuje ten, kto przychodzi z miarką, i warto, żeby przyszedł po montażu.
Szybkie odpowiedzi
Jaka jest standardowa wysokość biurka?
Według PN-EN 527-1:2011 biurko o stałej wysokości ma 740 mm z tolerancją 20 mm. Biurko regulowane do pracy siedzącej musi obejmować co najmniej od 650 do 850 mm, a do pracy siedząco-stojącej od 650 do 1250 mm.
Czy polskie przepisy BHP podają wysokość biurka?
Nie. Rozporządzenie z 1 grudnia 1998 roku w brzmieniu obowiązującym od 17 listopada 2023 roku wymaga kąta co najmniej prostego między ramieniem i przedramieniem, podparcia dla rąk i przedramion oraz miejsca na nogi. Po nowelizacji nie podaje też zakresu wysokości siedziska.
Jak sprawdzić, czy biurko ma właściwą wysokość?
Zmierzyć blat po montażu, na wypoziomowanym blacie, i porównać z katalogiem oraz z tolerancją normy. Potem ustawić krzesło tak, by przedramiona miały podparcie przy kącie co najmniej prostym w łokciu. Jeśli stopy nie opierają się wygodnie, pracownik może poprosić o podnóżek.
Kiedy wybrać biurko regulowane lub na wymiar?
Gdy przy biurku pracują osoby o bardzo różnym wzroście, gdy stanowisko jest współdzielone albo gdy ktoś wykracza poza zakres, na którym oparto normę, czyli wzrost od 1493 do 1913 mm.
Ile trwa przerwa przy pracy z monitorem?
Co najmniej 5 minut po każdej godzinie pracy przy monitorze, wliczane do czasu pracy. Zamiast przerwy pracodawca może przemiennie łączyć pracę przy monitorze z innymi pracami.